قبرستان های اصفهان

با رشد صنعت گردشگری در دنیا و کسب رتبه چهارم مشارکت اقتصادی و اشتغال زا در جهان بنابر گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC) در سال ۲۰۱۶، به همین دلیل جوامع میزبان از هر امکاناتی در جهت جذب گردشگر استفاده خواهند کرد. هرمکانی که بتواند گردشگر را جذب خود نماید و از طریق این امر، درآمدی نصیب جامعه میزبان گردد مورد برنامه ریزی و احیاء قرار می گیرد.

یکی از همین مکانهایی که با توسعه گردشگری مورد بهره برداری قرار گرفته است. قبرستان ها و آرامگاههای مهم است که در کشورهای مختلف به آن اهمیت داده می شود.

گورستان پرلاژ پاریس، گورستان سیسیل در ایتالیا، گورستان زیرزمینی در فرانسه، قبرستان بقیع در مدینه، قبرستان وادی الاسلام در نجف و قبرستان تخت فولاد اصفهان در ایران نمونه ای از این نوع گردشگری می باشند.

علاوه بر این بسیاری از کشورها آرامگاه هایی در شهر های خود داشته اند که اکنون یا به مرور زمان از بین رفته اند یا تغییر کاربری داده اند که اطلاع دادن از این مکانها و حتی تبلیغ صحیح در شناسایی این مکان ها می تواند در نوع خود برای گردشگران جالب باشد.

گردشگری بازدید از آرامستان ها را می توان نوعی از گردشگری فرهنگی دانست که بسته به هدف بازدید کننده یا اشخاص مدفون شده، در دل خود انواع دیگری از گردشگری مانند گردشگری سیاه، گردشگری مذهبی و زیارتی، گردشگری ادبی و گردشگری میراث را می پرورانند.

اگرچه زیارت از قبور قدمتی بسیار دارد اما شکل مدرن این نوع از گردشگری از اوایل قرن نوزدهم از زمانی آغاز شد که قبرستان پرلاشز در پاریس به یک مقصد مد روز و شیک برای زنده ها و همچنین مرده ها درآمد. هر چه برتعداد کتاب های راهنمای تهیه شده براساس سلیقه جوانان که آرامستان ها را به عنوان مکان های جذاب شهری نشان می داد افزوده شد، شهرهای بیشتری نسبت به توسعه گردشگری بازدید از آرامستان به عنوان بخشی از جاذبه های گردشگری خود اشتیاق نشان می دادند. ( منبع سایت آژانس مسافرتی آشنا پرواز ایرانیان )

به همین دلیل جوامع میزبان، مسئولیت این امور را به نهاد های دولتی یا NGO ها داده اند.

دین مبین اسلام برای مردگان ارزش واحترام خاصی قایل گردیده است به طوری که ارزش مردگان را برابر با افراد زنده می دانند و حتی در فقه قائده ای تحت عنوان ((حرمة الميت كحرمة‌ الحی)) وجود دارد. همانگونه که در دین اسلام به عمل برخاستن در مقابل افراد زنده سفارش شده است همین عمل نیز برای مردگان و عبور از جایی که مردگان در آن دفن هستند. سفارش شده است.

در شهر اصفهان،  وجود آرامستان تخت فولاد، رنگ و بوی دیگری به این شهر داده است. اصفهان به خوبی توانسته است در جذب گردشگران موفق عمل کند. شهرداری اصفهان با تاسیس مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد و فعالیت های تخصصی گردشگری در این زمینه ایفای نقش میکند. برگزاری دورهای آشنایی با تخت فولاد و استفاده از اساتید مطرح دانشگاهی، خود گواه بر شروع یک حرکت فرهنگی در جهت معرفی این بنای عظیم توسط شهرداری اصفهان است.

روزگاری در اصفهان مفاخیر علمی و دینی زیادی می زیستند از بابا رکن الدین تا آغاباشی و خوانساری ها میرفندرسکی و…… در سفرنامه های مختلف این موضوع به خوبی اشاره گردیده است.

اصفهان را در آن زمان میتوان یک مرکز دانشگاهی و قطب علمی کشور نامید.شهری که مفاخیر علمی در آن می زیستند. هرکسی جویای علم و دانش بود اصفهان را انتخاب میکرد. وجود مدارس متعدد در این شهر، اصفهان را شبیه یک دانشگاه علمی کرده بود.

تخت فولاد اصفهان را می توان سندی مستند بر علمی بودن شهر اصفهان دانست. وجود عالمان و عارفان مدفون در تخت فولاد، عظمتی برای شهر ایجاد کرده که قبرستان تخت فولاد پس از قبرستان بقیع و قبرستان دارالسلام در نجف اشرف، سومین قبرستان بزرگ جهان شیعه نامیده می شود.

گورستان تخت فولاد نیز یکی از گورستانهای اصفهان بوده که از زمان دفن بابارکن الدین شیرازی عارف مشهور عصر ایلخانی اهمیت ویژه می یابد و در زمان صفویه به گورستان عمومی شهر تبدیل می شود. (نیلفروشان، 1384 ،1)

قدمت و اهمیت این گورستان در بخشی از آن به لسان الارض آن چنان که از شواهد بر می آید با خلقت آسمان و زمین آغاز می شود. همچنین وجود قبر یوشع نبی از انبیاء  بنی اسرائیل در حدود 2000 سال پیش، بر سابقه تاریخی این منطقه می افزاید.  (نیلفروشان، 1384 ،3)

درباب اهمیت تخت فولاد همین مطلب کافی است که بیش از چندین جلد پیرامون این قبرستان تالیف و به چاپ رسیده شده و این بنای مهم توسط مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد وابسته به شهرداری اصفهان به یکی از مراکز توریستی و جذب گردشگر تبدیل شده است.

گورستان تخت فولاد به مساحت تقریبی 75 هکتار در حاشیه جنوبی زاینده رود واقع شده است (نیلفروشان، 1384 ،2)

از این گورستان در کتب تاریخی به نامهای لسان الارض، بابارکن الدین و تخت فولاد یاد شده است. (عقیلی، 1385 ،17)

دکتر عقیلی در کتاب تخت فولاد اصفهان، وجه تسمیه تخت فولاد را این گونه نوشته اند.

وجود عبادتگاه و قبر بابافولاد حلوایی در مرکز مخابرات فیض امروزی دانست که سنگ قبر این عالم یکی از مهمترین علل نامگذاری این قبرستان به تخت فولاد ذکر شده است. (عقیلی، 1385 ،17)

البته این نکته را باید توجه داشت  همانطور که در متن بالا اشاره گردید یکی از علل نامگذاری تخت فولاد این بوده است و نامهای مختلف و علت های مختلف هم داشته است. که در این مقاله بیش از این نیاز نیست و در مقاله ای با موضوع تخت فولاد به آن اشاره می گردد.

این سرزمین در طول زمان یکی از متبرک ترین و مقدس ترین مزارات جهان اسلام در ادوار گوناگون تاریخی بوده است و ازجهات معنوی مورد توجه علما و مردم بوده و هست. (عقیلی، 1385 ،21)

اصفهان از گذشته های دور آغوش خود را برای حضور دانشمندان از اقصی نقاط جهان باز کرده بود به همین دلیل دانشمندان بسیاری به این شهر علم دوست می آمدند همچنین اصفهان در دوره های مختلف پایتخت ایران بوده است به همین دلیل قبرستان های بسیاری در شهر اصفهان وجود داشت.

از گذشته های دور، هر محله از محلات شهر اصفهان، خارج از فضای مسکونی خود، گورستانی داشته و ساکنین محل مردگان خود را در آن دفن می کردند . (نیلفروشان، 1384 ،1)

در این مقاله سعی شده است علاوه بر معرفی اجمالی تخت فولاد اصفهان، اشاره ای به دیگر قبرستانهای اصفهان داشته باشیم که در این مقاله قبرستان های اصفهان را به دو قسمت تقسیم کرده ایم.

الف: قبرستانهایی که از بین رفته اند.

ب: قبرستانهایی که تغییر کاربری داده اند.

البته در تقسیم بندی دیگر می توان قبرستانهای شخصی را هم نام برد که در این مقاله به آن اشاره ای نشده است.

مرحوم مصلح الدین مهدوی که تحقیق و پژوهش های بسیاری درباره تخت فولاد و مدفونین در آن انجام داده است و محققان امروز تخت فولاد بیشترین آثار پژوهشی خود را مدیون تلاشهای این شخص بزرگ می باشند. در کتاب دانشمندان و بزرگان اصفهان جلد اول اسامی قبرستانهای شهر اصفهان را آورده است.

اول: قبرستانهایی که از بین رفته است و آنها عبارتند از:

1 – قبرستان آب بخشان، از قدیمی ترین و معظم ترین مقابر اصفهان که از حدود قرن سوم تا اوایل قرن 14 هجری مورد نظر و توجه بوده، و در قدیم آن را مقبره مردبان می گفته اند، و اکنون آنجا را میدان پهلوی می نامند { نام فعلی آن شهدا است}و از آثار آن فقط بقعه شیخ ابومسعود رازی و قبر میرزا ابراهیم جوهری باقی است. تا سال 1354 قسمتی از آن باقی بود، و اداره بهداشت، و دبستان تبریزی، و هنرستان دختران در قسمتی از آن ایجاد شده است.

قبرستان آسیاب چهار سنگ، در نزدیکی خواجوی قدیم، مقبره یهودیان بوده و اکنون به کلی از بین رفته است.

3 – قبرستان احمد آباد معروف به گلستانه، در عهد صفویه دارای اهمیت بوده، در قسمت شمالی خیابان حافظ جنب چشمه پاقلعه قرار داشته، و تا 1350 قسمتی از آن باقی بود، و اکنون عموم آن خانه و باغ شده،  و ساختمان شیرخوارگاه در قسمتی از اراضی آنجا ایجاد گشته است.

در تاریخ نایین گوید: شیخ العراقین آنجا را خراب و متصرف شد.

4 – قبرستان باغ جلفا، جنب چهارسو مقصود، محل فعلی دبیرستان و دبستان مریم بیگم

5 – قبرستان باغ سهیل و شیر سبز، در حوالی طوقچی، مقبره جماعتی  از سادات گلستانه بوده و باقیمانده آن در سال های اخیر به صورت مسجد در آمد.

6 – مقبره بکتاش، حوالی محله حسن آباد، در حدود هشتاد جریب وسعت داشته و همگی خانه شده است.

7 – قبرستان بیدآباد، از مقابر قدیمی اصفهان می باشد که در حدود یکصد و پنجاه سال قبل به صورت باغ و خانه درآمده و محل آن دنباله جوی بیدآباد حوالی یخچال درکوشک می باشد.

8 – قبرستان پشت مسجد شاه، در قسمت جنوبی مسجد شاه قرار داشته و از یک قرن و نیم قبل، از صورت قبرستانی درآمد، و باغ و ملک و خانه شده است.

9 – قبرستان درکوشک، از دوره قبل از سلاطین آق قوینلو، و تا 1355 قسمتی از آن در جنوب دروازه آنجا باقی بود که به صورت خانه درآمد، و قسمتی از آن به نام درمانگاه صحت می باشد، و مسجد درکوشک و مدرسه باقریه که به مدرسه درکوشک معروف است قسمتی از آن بوده است.

10 – قبرستان سنبلستان یا چملان، از مقادیر قدیمی اصفهان به مقبره درب امام متصل بوده و تا سال 1350 باقی بود که آن را تسطیح نموده، و اکنون در آنجا چندین مدرسه و بیمارستان امین می باشد.

11- قبرستان قبله دعا ( دوقسمت) در قسمت غربی آب بخشان بوده و مربوط به اواخر عهد صفویه و زمان قاجاریه می باشد، و تا سال 1370 باقی بوده و اکنون دبیرستان نمونه در آنجا ساختمان شده است. (قبلا دعا قبل از صفویه، مصلای اصفهان بوده است)

12 – قبرستان جنب مسجد لنبان، که مقبره آل ترکه نیز در آن واقع بوده و از قبرستان های قدیمی اصفهان به شمار می رفته است.

13 – قبرستان شیخ یوسف بنا، عارف معروف، واقع در محله قصر منشی.

منشی الممالک به دستور شاه عباس قبرستان نامبرده را تسطیح نموده، و در آن مسجد و مدرسه و حمام و بازارچه و خانه و قصر احداث نمود، و آن را از صورت قبرستان بودن خارج نمود.

دوم : قبرستان هایی که عموما از حالت قبرستان بودن خارج شده لکن کم و بیش اثری از قبور در آن ظاهر است، و آنها عموما امامزادگان و مقابر خصوصی می باشند. که در این مقاله سعی گردیده است بر اساس جدول، نام قبرستانها ارائه گردد.

ردیف	نام	محله	شرح	کارکرد کنونی
1	شاهزاده ابراهیم	محله مستهلک	از مقابر عهد صفوی	این اواخر به صورت خانه و باغ در آمد
2	امامزاده احمد	محله حسن آباد	ساختمان بقعه از آثار باستانی به شمار می آید در زمان سلاطین صفوی از صورت قبرستانی خارج شده است	آثار برخی قبور تا خانه ها مشهود بود مانند منزل مقابل امامزاده که به خانه محتسب الممالک شهرت داشت و اکنون چندین باب خانه گردید
3	امامزاده اسماعیل	محله گلبهار که در قدیم آن را خوشینان می گفتند
4	مقبره امام جمعه	محله خوابجون معروف به سر قبر آقا		قبرستان به صورت خانه و دکان درآمده قسمتی از آن به صورت تیمارستان و قسمتی هنرستان حرفه ای است.
5	امامزاده باقر ع	خواجوی		فقط بقعه امامزاده باقی مانده است. قبر حکیم و فیلسوف معروف ابن مسکویه در این قبرستان بوده است.
6	بابارکن الدین به تخت فولاد مشهور است
7	بابا علمدار	محله الیادران (الیاران)		دبستان اشراق در قسمتی از اراضی آن ساختمان گردید.
8	بابا قاسم	جنب محله طوقچی	ساختمان بقعه از آثار باستانی اصفهان
9	بابانوش، از متفراعات قبرستان چملان	محله دروازه نو	از مقابر عهد صفویه است
10	باغ درویش		عباس بهشتیان از وجود این قبرستان خبر داده است
11	مقبره جنب تکیه ظلمات	چهارراه کرمانی
12	تخت فولاد
13	جعفریه	مقابل امامزاده اسماعیل خ هاتف	آثار باستانی
14	مقبره سید حجت الاسلام	جنب مسجد سید
15	مقبره سید حسن مدرس	جنب مدرسه رحیم خان
16	مقبره خواجه میر حسن	مقابل مسجد مصری	از مقابر قرن نهم هجری
17	مقبره خواجه نظام الملک طوسی	محله دارالبطیخ احمد آباد اصفهان
18	مقبره درب امام	متفرعات قبرستان چملان	دارای صحن های متععد و بارگاه
19	امامزاده دوقلی	خیابان شاه عباس در محله خواجو	از مقادیر عهد صفوی
20	امامزاده شاه زید	اراضی بافجون در قسمت شرقی خیابان بزرگمهر		تا کنون قسمتی از آن باقی است که آن هم از بین رفت و فقط امامزاده باقی مانده است
21	مقبره سادات	جنب مسجد حکیم محله جورجیر	ظاهرا اصل مقبره مربوط به عهد صفوی است
22	مقبره ستی فاطمه	قسمت شمالی محله چهارسو شیرازی	در عهد سلاطین آق قویونلو و بالاخص در عهد صفویه	ساختمان بیمارستان صد خوابی و پرورشگاه در قسمتی از اراضی واقع شده است
23	مقبره سه تنان	جنب مسجد آقا نور محله باب الدشت		اکنون اینجا را دردشت می نامند
24	مقبره امامزاده شوری (عبدا…)	محله دردشت
25	مقبره صاحب بن عباد معروف به سرشاهرضا بقعه و تکیه حافظ ابولقاسم طبرانی	طوقچی		صورت حسینیه در آمده
26	قبرستان طوقچی		گورستان های بسیار بزرگ و قدیمی اصفهان متعلق به حنفیان بوده	ساختمان دبستان و دبیرستان هاتف و فقط مقبره امامزاده ابراهیم منصوب به حضرت موسی بن جعفر و بقعه علی بن سهل صوفی و عارف مانده
27	مقبره شاه سید علی	محله خواجوی قدیم	مقابر عهد صفوی	دبستان شیخ بهایی در قسمتی از این قبرستان باقی مانده
28	مقبره جنب مسجد قطبیه	خیابان شاه
29	مقبره حاجی کلباسی	جنب مسجد حکیم	دارای بقعه و تکیه از مقابر عهد قاجاریه
30	مقبره علامه مجلسی	معروف به سر قبر آخوند	جنب مسجد جامع
31	مقبره امامزاده موسی	اول جوزدان خیابان دروازه تهران
32	قبرستان شاه میرحمزه	قسمت شرقی خیابان سروش	گورستان های وسیع عهد سلاجقه	سال های اخیر مردم آنجا را تسطیح نموده و در اول به صورت ملک مزروعی و حالیه به صورت خانه و مغازه شده ، ساختمان امامزاده به همت اوقاف تعمیر شده
33	هارون و ولایت	میدان کهنه	در عهد صفویه رونق داشته است

 

منابع :

عقیلی، سید احمد، تخت فولاد اصفهان، 1385 انتشارات کانون پژوهش اصفهان

مهدوی، مصلح الدین، دانشمندان و بزرگان اصفهان، جلد اول، تحقیق و تصحیح و اضافات رحیم قاسمی محمد رضا نیلفروشان، انتشارات گلدسته

نیلفروشان، محمدرضا، تربت پاک معرفی تخت فولاد اصفهان، چاپ اول، زمستان 84، انتشارات گلدسته

منابع اینترنتی :

سایت آژانس مسافرتی آشنا پرواز ایرانیان