تعزیه ٬ آیینی برای ترویج گردشگری فرهنگی
به قلم پوریا استکی کارشناس ارشد برنامه ریزی گردشگری
سفر نامی آشنا برای همگان و همراه همیشگی انسان ها در طول تاریخ ٬ بی شک هر انسانی با هر ویژگی روحی در درون خودش میل به سفر دارد و تاریخ خود گواهی بر این ادعاست. از سفر مردمان گذشته تا سفرهای امروزی با هدف حضور در طبیعت٫ تمدد اعصاب ٫ زیارت یا برای کسب تجربه و مشاهده آداب و رسوم مردمان دیگر٬ به گونه ای که گولدنر معتقد است اولین سفر ها در پنج هزار سال پیش توسط مصر با کشتی های دریایی سازمان دهی شد. و تا امروز نیز این سفرها اجرا می گردد.
یکی از انواع گردشگری در جهان٫ گردشگری فرهنگی می باشد که طرفداران خودش را دارد و یکی از زیرمجموعه های گردشگری فرهنگی٬ بازدید از آداب و رسوم می باشد. گردشگری این امکان را برای همه مردمان جهان فراهم می نماید که از آداب و رسوم ملل مختلف بازدید داشته باشند .
نمونه آن در دنیا کریسمس به عنوان یکی از مراسم های مذهبی یا در چین آیین روز بزرگداشت مردگان (برگرفته از اعتقادات مردم )٬ در ایران نیز می توان به آیین قالی شویان اردهال اشاره نمود.
یکی از مراسم های مذهبی شیعیان٬ عزاداری برای حضرت امام حسین (ع) در ماه های محرم و صفر است و جهانگردان نیز در گذشته از این آیین بازدید و در سفرنامه ها و یادداشت های خود به آن اشاره نموده اند.
تعزیه نیز یکی از این آیین های این عزاداری است . دکتر احمد تمیم داری در کتاب خودش پیرامون تعزیه اینگونه نوشته است : در میان هنرها و فرهنگ ایرانی هنری که از مجموعه چند هنر و فرهنگ شکل گرفته و همچنین از میان توده مردم برآمده باشد تعزیه است.
ساموئل بنجامین نخستین سفیر آمریکا در ایران در دوره ناصرالدین شاه قاجار از این آیین بازدید داشته و در نوشته های خود اینگونه عنوان نموده:
تعزیه نمایش باشکوهی است که بر نبوغ دراماتیک ایرانیان صحه می گذارد.
همانگونه از نوشته های سفرنامه نویسان و پژزهشگران دیگران مشخص است تعزیه یک رسم آیینی بوده که علاوه بر جذب مردم داخلی و شیعیان ٬ در زمان خودش توانسته بود افراد دیگری را از کشورهای مختلف برای مشاهده این آیین جذب نماید و این خود نیز یکی از پتانسیل های گردشگری است یعنی فراهم نمودن فضایی برای حضور گردشگران حتی دولت ها نیز به این مساله توجه نموده و در ساخت بناهایی با کارکرد مذهبی اقداماتی داشته اند.
تکیه دولت یا تکیه همایونی بنایی که ناصر الدین شاه قاجار برای اجرای مراسم تعزیه و آیین های سوگواری در جنوب شرقی کاخ موزه گلستان ایجاد کرد. ساموئل بنجامین نویسنده کتاب ایران و ایرانیان در بازدید از تکیه دولت اینگونه نوشته است :
در همان نگاه نخست٬ بزرگی این صحنه نمایش٬ توجه مرا به خود جلب کرد. فضای داخلی بنا نزدیک ۲۰۰ فوت عرض و ۸۰ فوت بلندا داشت. سقف گنبدی چوبی آن افراشته بر فراز ستون های آهنی محکمی بود . این سقف جلوگیری می کند از آنکه نور خورشید و باران تماشاگران را آزار دهد.
تعزیه از زمان قاجار مورد حمایت شاهان قاجاری و مردم بود به گونه ای که در دوران محمد شاه و بر پایه گفته های اوژن فلاندن تعزیه در آن دوران مرسوم بوده است .
فلاندن این گونه می نویسد: صحنه ای که بیش از همه نظر من را به خود کشاند نبردی بود میان خاندان و پیروان امام حسین (ع) با لشکریان یزید که به نمایش درآمد. این صحنه آنچنان بر تماشاگران تاثیر می گذاشت که آدمی خیال می کرد که شاهد نبردی حقیقی است. تعزیه به صورت شعرخوانی اجرا می شد و بازیگران شعرها را به صورت آهنگ ها ٬ حالت ها و حرکات هایی می خواندند که در مردم شور و هیجان ایجاد می کرد.
در همه جای دنیا نیز آیین های مذهبی هر ساله توسط پیروان آن مذهب انجام می شود و حتی آن آیین نیز باعث جذب گردشگر خواهد بود. اصفهان نیز میتواند با بهره گیری از ظرفیت های خود در زمینه گردشگری فرهنگی و مذهبی و با الگوگیری از نمونه های موفق آن در جهان٬ سرآمد این بخش باشد.
منابع مورد استفاده در این یادداشت
فرهنگ عامه به قلم احمد تمیم داری
محرم٬ از نگاه گردشگران فرنگی به قلم مهدی تمیزی
شناخت صنعت گردشگری به قلم چارلز . آر . گلدنر