میدان نقش جهان

یکی از راهکارهای توسعه گردشگری و جذب درآمد حاصل از گردشگری، فراهم نمودن امکان بازدید گردشگران از جاذبه های منحصر به فرد جامعه میزبان می باشد.

جاذبه های تاریخی در شهرها موجب می شود بیشتر گردشگران با هدف بازدید از این بناهای تاریخی اقدام به تهیه مقدمات سفر و حضور در جامعه میزبان نمایند که این عمل خود به خود درآمد گردشگری در مقصد را افزایش می دهد و باعث رسیدن منافع  بیشماری به جامعه میزبان میگردد.

گردشگری به عنوان یکی از منابع درآمد و ایجاد اشتغال در سطح ملی میتواند رهیافتی برای توسعه اقتصادی در قلمرو ملی باشد. گردشگری به خصوص در زمانی که سود فعالیتهای دیگر بخشهای اقتصادی در حال کاهش باشد جایگزین مناسبی برای آنها و راهبردی برای توسعه است.(پاپلی یزدی . سقایی . 1389 . 82)

اصفهان یکی از شهرهای زیبای کشور ایران می باشد که بناهای زیبای تاریخی، فرهنگی و مذهبی را در دل خود جای داده است. اصفهان را میتوان مهد فرهنگ، هنر و تمدن دانست.

اصفهان از شهرهای کهن ایران می باشد نشانه هایی از آتشکده های ساسانی بر کوه آتشگاه و همچنین تحقیقاتی بر بافت قدیم شهر  و قسمت یهودیه که نیمی از جمعیت را تشکیل می دادند دلالت بر کهن بودن شهر و مرکزی برای تجمع ادیان مختلف بوده است .(استکی، 1396، مقاله ای تحت عنوان اسپاهان در گذشته چگونه بوده است.)

از روزگار هخامنشیان و ساسانیان گرفته تا دوره های نخستین اسلامی و پس از آن ، اصفهان را به آبادانی و فراوانی رودها و درختان وصف کرده اند .( شیخی ،1387، 5)

استان اصفهان با مساحتی حدود 105،937 کیلومتر مربع بین 30 درجه و 43 دقیقه تا 34 درجه و 27 دقیقه عرض شمالی خط استوا و 49 درجه و 36 دقیقه تا 55 درجه و 31 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است . این استان که در مرکز ایران واقع شده از شمال به استانهای مرکزی ، قم و سمنان ، از جنوب به استانهای فارس و کهگیلویه و بویر احمد ، از شرق به استانهای خراسان و یزد ، از غرب به استانهای لرستان و چهارمحال بختیاری معروف است . (زنده دل ، 1377 ،29)

 

شهر اصفهان در 430 کیلومتری جنوب تهران و در مسیر راههای تهران – کرمان – و تهران – شیراز قرار دارد رود زاینده رود از میان شهر اصفهان با جهت باختری-خاوری می گذرد و در 140 کیلومتری جنوب خاوری اصفهان به مرداب گاوخونی می ریزد.(دادفر،1389، 85 )

شهر اصفهان، مرکز استان اصفهان است که از نظر جمعیت در کشور، مقام سوم را دارد. از شهرهای مهم اصفهان می توان به شهررضا نجف آباد چادگان شاهین شهر خمینی شهر میمه فولادشهر و……نام برد.

 

یکی از جاذبه های گردشگری در شهرهای توریست پذیر، میدان ها می باشند. میدان را می توان به یک فضای باز از برخورد چند خیابان اشاره کرد.

میدان واژه ای پارسی می باشد که از ریشه می با پسوند دان تشکیل یافته است. ( William Andrew)

 

یکی از میدان های بزرگ جهان که نقش یک جاذبه تاریخی را در نصف جهان ایفا میکند و سالانه گردشگران زیادی را به خود جذب می نماید میدان نقش جهان اصفهان می باشد.

میدان نقش جهان، میدانی مستطیل شکل در ازای 560 متر و پهنای 160 متر (طول 440 قدم و عرض 160 قدم) در مرکز شهر اصفهان است. (دهقان نژاد، 1386، 63)

این میدان در سال 1313 با شماره ثبت 102 به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت گردید همچنین در سال 1358 به عنوان نخستین آثار ایرانی  با شماره 115 ثبت میراث جهانی یونسکو گردید.

میدان نقش جهان میدان مرکزی شهر اصفهان است. این میدان در مقایسه با میدان کنکورد پاریس برتری تاریخی دارد و پس از میدان تیان آن من پکن به عنوان دومین میدان بزرگ جهان شناخته می شود میدان نقش جهان شماری از آثار تاریخی را در آغوش خود دارد و به همین سبب، با بازدید از این میدان، با یک تیر چند نشان می زنید و بخش مهمی از گنجینه اصفهان را خواهید دید. (نشریه اتاق بازرگانی 128*

 

میدان نقش جهان یکی از زیباترین میدان های جهان است که به شکل مربع مستطیل و به طول چهارصد قدم و عرض صد و شصت قدم ست اطراف میدان دویست اتاق وجود دارد که همه به یک اندازه و به یک سبک دو طبقه ساخته شده است (شاردن 1362 60)

در گذشته، این میدان در اعیاد و روزهای رسمی مانند روز پذیرایی سفرا خالی و قرق می شد ولی در سایر مواقع بساط اندازان و دست فروشان و پیشه وران مختلف و عده ای زیادی از کسبه و پیشه وران مزبور کالای خود را روی یک حصیر یا قالی می گستراندند و شب هنگام آنها را در صندوقهایی جا داده و به یکدیگر بسته یا آنکه دور تا دور آنها را زنجیر کشیده و طناب کلفتی محکم می بستند ( شاردن 1362  63)

 

این میدان را از آن جهت نقش جهان میخواندند  که قبل از ساخت میدان در این محل باغ بزرگی وجود داشت به نام نقش جهان، همراه با کوشکی که به صورت و انواع نقش ها آراسته شده بو. در عصر سلاجقه، این میدان را کوشک میدان نیز میگفتند(شفقی 1381   303 )

 

امروزه در میدان میتوان شاهد فروش انواع صنایع دستی، گز، پولکی و سوغات اصفهان در حجره های اطراف میدان بود.

این میدان تاریخی و عظیم در خود بناهای دیگری را جای داده است. کاخ زیبای عالی قاپو که روزگاری شاهان صفوی در تالار ایواندار بازی چوگان را تماشا می کردند. مسجد زیبا و پرآوازه شیخ لطف الله که روزگاری شیخ لطف الله جبل عاملی از علمای بزرگ لبنان در این مکان به تدریس و اقامه نماز می پرداخت. مسجد زیبا و هنری امام که معماری زیبای این مسجد زبان زد خاص و عام می باشد.و یا بازار قیصریه و حجره های اطراف میدان که روزگاری مثل حال به فروش مایحتاج مردم می پرداختند و این میدان محل حضور و اجتماع مردم می بود.

در این مقاله سعی گردیده است به صورت اختصار به معرفی دو بنا موجود در این میدان پرداخته شود.

کاخ عالی قاپو

یکی از کاخ های بسیار زیبا در اصفهان کاخ عالی قاپو می باشد. کاخ عالی قاپو در ضلغ غربی میدان امام (ره) با ارتفاع 48 متر می باشد.

این کاخ دارای معماری زیبا و منحصر به فردی می باشد معماری این بنا به گونه ای است که با دیدن این بنا از میدان نقش جهان 2 طبقه بنا مشاهده میکنیم. با مشاهده بنا از پشت (خیابان سپه) پنج طبقه و دیدن بنا از کناره ها سه طبقه را مشاهده میکنیم. همچنین این بنا با درنظر گرفتن طبقه همکف شش طبقه می باشد.

عالی قاپو یک واژه ترکی می باشد قاپو در زبان ترکی به معنای در، درگاه و عالی به معنای بزرگ می باشد و عالی قاپو یعنی درگاه بزرگ، بسیاری از مورخین علت نامگذاری را وجود در اصلی کاخ که از مقبره حضرت علی (ع) به این کاخ انتقال داده شده است می دانند.

 

مسجد شیخ لطف الله

مسجد شیخ لطف الله شاهکاری از معماری و کاشی کاری قرن 11 هجری به شمار می رود و به فرمان شاه عباس اول توسط استاد محمد رضا اصفهانی از معماران مشهور آن زمان ساخته شده است. ساخت این مسجد حدود 18 سال به طول انجامیده و پس از گذشت سالیانی هنوز هم در استفاده از رنگ و نور در معماری شاهکاری حیرت انگیز به شمار می رود.(نشریه اتاق بازرگانی 128)

 

این مسجد به دستور شاه عباس برای تدریس و اقامه نماز شیخ لطف الله ساخته شد.

تفاوت این بنا با سایر مساجد در عصر صفوی در عدم وجود صحن و مناره در این مسجد است. همچنین یکی از زیباترین گنبدها، گنبد مسجد شیخ لطف الله می باشد.

غیر از ابنیه‌ای که اکنون موجودند، یادبودهای دیگری نیز در میدان نقش جهان وجود داشته که به تدریج کابرد خود را از دست داده و از میان رفته‌اند. سرستون‌های مرمرین که احتمالاً از تخت جمشید شیراز به اصفهان آمده بودند (امروزه یکی به چهلستون منتقل شده و دیگری در موزه ایران باستانتهران قرار دارد)، ۱۱۰ عراده توپ اسپانیایی (غنیمت فتح جزیره هرمز به وسیله امام قلی خان)، میله قپق به ارتفاع چهل متر در مرکز میدان (که امروزه به کلی از میان رفته‌است) و نیز بنایی که ساعتی اروپایی در آن نصب شده بوده از آن‌جمله‌اند. همچنین در مجاورت مسجد شیخ لطف‌الله، مدرسه‌ای به نام مدرسه خواجه‌ملک (بعدها مدرسه شیخ لطف‌الله) وجود داشته که در زمان قاجاریه از میان رفته‌است. (جعفریان، 1386، 277)

 

میدان نقش جهان از دیدگاه سیاحان

در مقاله ای تحت عنوان میدان نقش جهان به قلم رویا رحمانی ساسانی اشاره ای به نظرات سیاحان درباره این میدان دارد.

در این مقاله به اختصار دو نمونه از نظرات سیاحان را جهت آشنایی و درک بیشتر مقاله عنوان نموده ایم.

پيترو دال واله، جهانگرد ايتاليايي، از سياحاني است كه در زمان شاه عباس اول در سال 1026 هـ .ق به ايران مسافرت كرد. او در وصف ميدان نقش جهان مينويسد: عرض ميدان يك سوم طول آن است و درب خانهي شاهي در يك سوي طول آن قرار گرفته است. در سومين قسمت عرضي ميدان، مسجد يا معبد بزرگ مسلمانان، درست روبهروي سردر قيصريه است. تمام حجرهها با فواصل مساوي و در دو سوي خيابانهاي مسقف بين صفوف متفاوتي تقسيم شده است كه كسبه كاالهاي خود را در آنها عرضه مي‌كنند.

تاورنيه در فاصلهي سالهاي 75ـ 1041 هـ .ق و در روزگار سلطنت شاه صفي و شاه عباس دوم به ايران سفر كرده است. او در مورد ميدان چنين مينويسد: ميدان بزرگ اصفهان از بناهاي شاه عباس كبير است و قريب 700 قدم طول و 300 قدم عرض دارد. دور تا دور ايوان ورودي آن، مهتابي ساختهاند. در طول ميدان، اتاقهاي كوچكي ً ُ در شرف خرابي به ارتفاع 9 يا 10 پا بنا شدهاند كه غالبا هستند؛ زيرا از خشت خام ساخته شدهاند. چند قدم دور از ايوان، نهري از سنگ جدول بنا كردهاند كه دور ميدان امتداد مي‌يابد، اما در نگهداري و حفظ آن غفلت نمودهاند. وسط ميدان چوب بلند يا دكلي نصب كردهاند. وقتي شاه ميخواهد تيراندازي كند، جام زريني روي آن دكل نصب مي‌كنند. از اين ديرك وسط ميدان تا به مسجد بزرگ محل فروش ذغال و هيزم است. از ديرك تا زير ساعت برجي كه سمت شمال ميدان است، محل فروش آهنآالت، زين و يراق كهنه و فرشهاي مندرس است. در فضاي مقابل ساعت در طرف جنوب، مرغ و كبوتر و ساير طيور را ميفروشند. جلوي عمارت سلطنتي هيچ دكاني نيست و هميشه پاك و تميز است. در طرف مغرب ميدان سمت عمارت در فاصلهي ايوان و شهر، قريب 70 لوله توپهاي بزرگ و كوچك روي قندان به صف واداشته شدهاند. اين توپها را شاه عباس بزرگ با آن ساعت برجي، بعد از فتح هرمز از آنجا آورده است. روزهاي جمعه ميدان پر ازجمعیت می شود و دهاتی ها صنایع دهات را برای فروش به آنجا می آورند. (رحمانی سامانی، 1388)

 

منابع و مآخذ

پاپلی یزدی .محمد حسین . سقایی . مهدی . (1389) گردشگری (ماهیت و مفاهیم) تهران . سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) . مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی

جعفریان، رسول، 1386، روزگار شاه عباس اول در صفویه از ظهور تا زوال، چاپ پنجم، تهران، کانون اندیشه جوان

 

دادفر، هیلدا، شهام، افشین، 1389، جغرافیای ایرانگردی، چاپ پنجم، تهران، انتشارت طراوت

 

دهقان نژاد، فاطمه «اصفهان عصر صفویه». در بافت قدیم نصف جهان. چاپ اول. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ۱۳۸۶.

 

زنده دل ، حسن  و دستیاران ، مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی استان اصفهان ، 1377، تهران ، انتشارات ایرانگردان

 

شاردن ژان شوالیه سفرنامه بخش اصفهان ترجمه حسین عریضی چاپ دوم تهران  انتشارات نگاه 1362

 

شفقی سیروس جغرافیای اصفهان  اصفهان چاپخانه حبل المتین و چاپخانه دانشگاه اصفهان 1353

مقالات اینترنتی و نشریات

پوریا استکی، 1396، وب سایت خبری ندای اصفهان،  مقاله ای تحت عنوان مقاله ای تحت عنوان اسپاهان در گذشته چگونه بوده است

رویا رحمانی سامانی، میدان نقش جهان، مجله رشد آموزش هنر، شماره یک، دوره هفتم، پاییز 1388

مجله خواندنیها، سفرنامه شاردن، 1 آبان 1350،

نشریه اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان اصفهان، آبان و آذر 1396، شماره 87، اصفهان

منابع لاتین

( William Andrew: A Comprehensive Synopsis of the Elements of Persian Grammar: With Some Remarks on the Arabic